Ήταν απομεσήμερο του Αυγούστου, των τελευταίων ημερών του Αυγούστου, από εκείνα που σου χαρακώνουν την ψυχή. Βαθιά αυλάκια ανοίγουν. Ανεπανόρθωτα. Η είδηση ανέβηκε στο εκπαιδευτικό σάιτ, αυτό το πιο σοβαρό: η μετάφραση στα αρχαία καταργείται, έγραφε. Σε ποια αρχαία; Μα στα πανελλαδικώς εξεταζόμενα αρχαία. Σε αυτά. Καταργείται η μετάφραση από την εξέταση. Το διάβασα και το ξαναδιάβασα. Κι άλλες φορές το έχω παρατηρήσει. Ο νους αργεί να επεξεργαστεί μια πληροφορία που του δίνεται, αργεί να την κατανοήσει. Υπερεκτιμημένος κι αυτός. Προσπαθούσε, λοιπόν, και ο δικός μου νους να κατανοήσει τι σημαίνει το ότι καταργείται η μετάφραση. Σημαίνει ότι στο γνωστό κείμενο δεν θα εξετάζεται. Μα πώς γίνεται αυτό; Η μετάφραση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την εξέταση του διδαγμένου κειμένου. Η μετάφραση είναι η κορωνίδα του. Πώς θα γίνει η εξέταση του μαθήματος, αν δεν εξεταστεί η μετάφραση; Καλέ, τι λέτε; Όλα γίνονται.
Εξέταση χωρίς μετάφραση, λοιπόν, εντάξει, το κατανοήσαμε. Πάμε παρακάτω. Στη θέση της μετάφρασης θα έχουμε ερμηνευτική ερώτηση ή ερώτηση κατανόησης του κειμένου ή ανοιχτού ή κλειστού τύπου ή πολλαπλών επιλογών κλπ. Δηλαδή, θα δοθεί στον μαθητή το κείμενο, θα ακυρωθεί η θεμελιώδης πνευματική διαδικασία της μετάφρασής του, που πάντοτε ζητούνταν στους αιώνες των αιώνων, αλλά θα πρέπει να το έχει καταλάβει καλά, ώστε να απαντήσει ικανοποιητικά στις ερωτήσεις κατανόησης του κειμένου και στις ερμηνευτικές ερωτήσεις. Μα αυτό δεν γίνεται, είναι οξύμωρο. Όλα γίνονται.
Συνεχίζοντας την ανάγνωση του άρθρου διαπιστώνω ότι προβλέπεται η μείωση των βαθμών του αδίδακτου κειμένου από τους 20 στους 10, που σημαίνει ότι υποβιβάζεται σαφώς η σημασία και του αδίδακτου και άλλα πολλά και μη εξαιρετέα. Πάει το μάθημα, σκέφτομαι, το διέλυσαν και ποιος θα σωθεί τώρα από αυτό το χάος; οι μαθητές που εξετάζονται ή οι καθηγητές που το διδάσκουν. Ό,τι γίνει. Δεν βαριέσαι, ρε αδερφέ! Ό,τι μπορεί ο καθηγητής θα διδάξει, ό,τι καταλαβαίνει, δηλαδή, και ό,τι κατάλαβε, κατάλαβε κι ο μαθητής. Έτσι, γινόταν πάντα, άλλωστε, τώρα θα τα χαλάσουμε; Ας οργανωθώ κι ας προσπαθήσω να βοηθήσω όσο μπορώ τους μαθητές μου, σκέφτομαι.
Δεν περνάνε λίγες μέρες, πάλι απομεσήμερο. Αυτή τη φορά πρέπει να χει βγει ο Αύγουστος, να χει μπει ο Σεπτέμβρης και να περιμένουμε τη σχολική χρονιά να ξεκινήσει. Πάλι στο ίδιο εκπαιδευτικό σάιτ, το σοβαρό, διαβάζω: «καταργούνται και επίσημα τα Λατινικά». Εδώ ο νους αρνείται εντελώς να κατανοήσει. Αυτές οι πέντε λέξεις μαζί, ο συνδυασμός τους, δηλαδή, δεν βγάζει νόημα. Για ώρα πολλή δεν διαβάζω το άρθρο. Φοβάμαι. Κάποια στιγμή το τολμώ. Κι όμως. Καταργούνται ως μάθημα από την κατεύθυνση τη θεωρητική. Από τις πανελλαδικές εξετάσεις. Από την ομάδα προσανατολισμού των ανθρωπιστικών σπουδών καταργούνται τα Λατινικά (που σημαίνει, με άλλα λόγια, ότι εξοβελίζονται από όλο το Λύκειο, αφού δεν διδάσκονται σε άλλη τάξη) και δεν αξιολογείται η μετάφραση του διδαγμένου κειμένου στα αρχαία. Από των ανθρωπιστικών σπουδών την ομάδα. Γίνεται; Όλα γίνονται.
Σκέφτομαι ξαφνικά την Αντιγόνη, του Σοφοκλή, καλέ, αυτή ναι. Την ξέρετε; Οπωσδήποτε, θα την ξέρετε. Τα νέα παιδιά είναι αμφίβολο, αν θα τη θυμούνται, βέβαια, έτσι που στριμώχτηκε με τον Επιτάφιο του Θουκυδίδη στη Β’ Λυκείου, ο οποίος πρέπει να διδαχτεί μέσα σε δύο μήνες. Το κείμενο-ωδή στο δημοκρατικό πολίτευμα διδάσκεται στο ελληνικό σχολείο μέσα σε δύο μήνες. Ακολουθεί η Αντιγόνη ασθμαίνοντας και τρέχουμε οι φιλόλογοι να προλάβουμε την ύλη, με αμφίβολα, εξυπακούεται, αποτελέσματα. Έπονται τα ρητορικά κείμενα στη θεωρητική κατεύθυνση της Β’ Λυκείου, που περιορίστηκαν στον Μαντίθεο του Λυσία, αφήνοντας τον Ισοκράτη και τον Δημοσθένη να κοιτάζουν έκθαμβοι. Κανείς δεν ξέρει, αν θα περιλαμβάνονται στο όραμα του νέου Λυκείου όλα αυτά, βέβαια. Αμφίβολο.
Θυμήθηκα και κάτι άλλα απομεσήμερα που μάθαμε ότι δεν θα αποτελούν εξεταζόμενο μάθημα τα αρχαία στο γυμνάσιο, ούτε και η μετάφραση των κειμένων μας πολυενδιαφέρει, κάτι λεξιλογικά μόνο κι αυτά λειψά. Και μετά αναρωτιόμαστε, γιατί οι μαθητές δεν ξέρουν να συντάσσουν μια απλή πρόταση με υποκείμενο και ρήμα, δεν το συζητάμε καν να γράφουν έκθεση. Αυτό καθίσταται μάλλον αδύνατον. Μα, μήπως είναι συνολικό, αναρωτιέται ο νους αυτός ο κοινός, που δεν μπορεί να κατανοήσει και εύκολα; Μήπως τα κλασικά γράμματα είναι άχρηστα στην εποχή της τεχνολογικής επανάστασης; Αλλά, από την άλλη, γιατί να κυνηγιούνται τόσο; Ας τα αφήσουν ήσυχα και όποιος κατάλαβε, κατάλαβε. Μα, με τύπους γραμματικής και συντακτικού θα ασχολούμαστε τώρα, λένε οι τεχνοκράτες; Εδώ, ο κόσμος τρέχει με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Ποιος ασχολείται τώρα με κλασικές αξίες, με ανθρωπιστικές σπουδές; Ποιος ασχολείται τώρα με τον άνθρωπο; Τώρα, ασχολούμαστε με την τεχνολογία, τι μας νοιάζει ο άνθρωπος; Τους ξεφεύγει, βέβαια, ότι η τεχνολογία δεν νοείται χωρίς τον άνθρωπο. Ξεχνούν ότι οι σχέσεις περνάνε τη μεγαλύτερη κρίση τους από την εποχή που οι άνθρωποι άρχισαν να σχετίζονται. Έχουμε κρυφτεί όλοι πίσω από την οθόνη του υπολογιστή μας και υποτίθεται ότι μιλάμε, ότι επικοινωνούμε με τους υποτιθέμενους φίλους μας στα μέσα της κοινωνικής δικτύωσης. Ούτε κουβέντα το να συναντηθούμε από κοντά. Νιώθουμε μια επίφαση επικοινωνίας και ικανοποιημένοι πάμε για ύπνο.
Οι κλασικές σπουδές, σκέφτομαι, παραγνωνίζονται, γιατί ίσως μας το κάνουν πιο δύσκολο όλο αυτό. Μας βάζουν να σκεφτόμαστε. Κι όταν σκέφτεται κανείς τα πράγματα γίνονται πολύπλοκα. Γιατί έρχεται η στιγμή που θα πρέπει να σκεφτεί και να αξιολογήσει ποια είναι τα κίνητρα και της δικής του συμπεριφοράς και τότε θα ανοίξει τον ασκό του Αιόλου. Θα χρειαστεί να επαναξιολογήσει τις σχέσεις του και θα καταλάβει ότι είναι ανύπαρκτες. Θα έρθει, δηλαδή, σε δύσκολη θέση. Θα πρέπει να προσδιορίσει τον κώδικα των αξιών του και θα αντιληφθεί ότι ούτε αυτός υφίσταται. Γι’ αυτό είναι επικίνδυνες οι κλασικές σπουδές. Γιατί μας ξεβολεύουν. Μας κάνουν να σκεφτόμαστε. Και οι άνθρωποι που σκέφτονται είναι επικίνδυνοι για τις σημερινές κοινωνίες. Οι σημερινές κοινωνίες ανθρώπους-ρομπότ χρειάζονται, να κάνουν τη δουλειά, να παράγουν και να μην πολυσκέφτονται. Γι’ αυτό παραγκωνίζονται τα κλασικά γράμματα σχεδόν σε ολόκληρον τον κόσμο. Δεν χρειάζονται στην παραγωγική διαδικασία. Ο 21ος αιώνας τα έχει εξοβελίσει. Και στην Ελλάδα, στη χώρα που τα γέννησε, κι εδώ, να τα στείλουμε στο πυρ το εξώτερο προσπαθούμε, με επιχειρήματα γαρνιρισμένα με έναν κοινωνιολογικό μανδύα. Άχρηστα, άχρηστα.
Ωστόσο, τα κλασικά γράμματα υπάρχουν. Και θα επιβιώσουν ακόμη και τώρα που βάλλονται πανταχόθεν. Γιατί είναι φορείς αξιών και παιδείας, διαχρονικών. Όσες προσπάθειες υπονόμευσής τους κι αν γίνουν, αυτά θα επιβιώσουν. Γιατί το κέντρο τους είναι ο άνθρωπος. Και ο άνθρωπος έχει τη μεγαλύτερη αξία, αναμφισβήτητα. Πάντα στον άνθρωπο θα γυρνάμε και τον άνθρωπο θα υπηρετούμε. Τις σκέψεις του, τα συναισθήματά του, το μεγαλείο του, την υπόστασή του. Όχι βέβαια ως βασιλιά της πλάσης, αλλά ως έλλογο ον που επιδιώκει το ανώτερο δυνατό καλό. Γιατί έτσι πρέπει να τον βλέπουμε. Και οι κλασικές σπουδές δεν μας αφήνουν να το ξεχάσουμε ούτε στιγμή αυτό. Και όλοι εμείς που έχουμε την τύχη να τα υπηρετούμε θα είμαστε και οι μόνοι που θα σωθούμε, γιατί οι αξίες που πρεσβεύουμε είναι από αυτές που δεν φθίνουν, ούτε χάνονται. Είναι από αυτές που αντιστέκονται σθεναρά στον κυκεώνα της καθημερινής αποβλάκωσης και αποξένωσης. Και ό,τι αντιστέκεται είναι βαθύ και ουσιαστικό και άρα αληθινό. Και το αληθινό δεν έχει να φοβηθεί απολύτως τίποτα.